نىگېرىيە قۇم بېلىقى سۇ ئۈستىدە يەم ئىشلەپچىقىرىش، خۇڭياڭ ھالقىسى قېلىپلىق دانچە زاۋۇتى | تەتقىقات مىسالى

خۇلاسە

نىگېرىيە سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقىدىكى ئەڭ چوڭ سۇ مەھسۇلاتلىرى ئىشلەپچىقارغۇچى دۆلەت، شۇنداقتىمۇ ئۇنىڭ بېلىق يەم-خەشىكى ساھەسى يەنىلا ئىمپورتقا تايىنىدۇ. 2024-يىلى، بۇ دۆلەت ھەر يىلى 300 مىڭدىن 400 مىڭ تونناغىچە بېلىق يەم-خەشىكى ۋە ماتېرىياللىرىنى ئىمپورت قىلىپ، تەخمىنەن 2 مىليون 400 مىڭ توننا ئېھتىياج پەرقىنى تولدۇرۇش ئۈچۈن 1 مىليارد 200 مىليون دوللاردىن ئارتۇق مەبلەغ سالغان. نىگېرىيەنىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى ئوگۇن ئۆلكىسىدىكى ئوتتۇرا چوڭلۇقتىكى سۇ مەھسۇلاتلىرى زاۋۇتى، ئىمپورت قىلىنغان سۇ ئۈستىدىكى سىقىلغان يەمنىڭ ئورنىنى يەرلىكتە ئىشلەپچىقىرىلغان، لاتا بېلىقى (Clarias gariepinus) ۋە نىل تىلاپىيە (Oreochromis niloticus) دېھقانچىلىقى ئۈچۈن ئالماشتۇرۇلىدىغان يەملەر بىلەن ئالماشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان. بۇ زاۋۇت كۆپ خىل ئۈسكۈنە تەمىنلىگۈچىلىرىنى باھالىغاندىن كېيىن، سىقىلغاندىن كېيىنكى تەڭشەش سىستېمىسى بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن Hongyang SZLH يۈرۈشلۈك ھالقىسىمان قېلىپلىق دانچە زاۋۇتىنى تاللىغان. قۇرۇلۇش باشلانغاندىن كېيىنكى ئالتە ئاي ئىچىدە، بۇ زاۋۇت سائىتىگە 3.5-4 توننا ئۇزۇن ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىغا، دانچە چىداملىقلىق كۆرسەتكۈچى (PDI) %96 تىن يۇقىرى، سۇ ئۈستىدىكى دانچە ئۈچۈن سۇنىڭ مۇقىملىقى دەرىجىسى 6 سائەتتىن ئاشقان. ئېقىندىكى خېرىدارلار دوكلات قىلغان يەم-خەشەك ئايلاندۇرۇش نىسبىتى (FCR) ئىمپورت قىلىنغان سودا يەم-خەشەكلىرىگە سېلىشتۇرغاندا ئوتتۇرىچە 1.8:1 دىن 1.4:1 گىچە ياخشىلاندى. بۇ تەتقىقاتتا نىگېرىيە يەم-خەشەك زاۋۇتى تەرىپىدىن قولغا كەلتۈرۈلگەن ئۈسكۈنىلەرنى تاللاشتىكى تېخنىكىلىق ئاساس، ئىشلەپچىقىرىش نەتىجىسى ۋە ئەمەلىي ئىقتىسادىي پايدىلار تەكشۈرۈلدى.

## 1. نىگېرىيەنىڭ سۇ يەملىرى مەنزىرىسى: بېسىم ئاستىدىكى بازار

نىگېرىيەنىڭ ھايۋانات يەم-خەشىكى بازىرى 2024-يىلى تەخمىنەن 15 مىليون 180 مىڭ تونناغا يەتتى، بۇنىڭ ئىچىدە سۇ يەم-خەشىكى ئەڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىۋاتقان ساھەلەرنىڭ بىرى. دۆلەتنىڭ سۇ مەھسۇلاتلىرىنى يېتىشتۈرۈش مەھسۇلاتى باقمىچىلىقتا ئىشلەپچىقىرىلغان بېلىقنىڭ تەخمىنەن %70 نى ئىگىلەيدىغان لاۋ بېلىقى ۋە ئوگۇن، لاگوس ۋە دېلتا ئۆلكىلىرىدە قەپەس يېتىشتۈرۈش سىستېمىسىنىڭ تېز سۈرئەتتە قوللىنىلىشىغا ئەگىشىپ كېلىۋاتقان تىلاپىيە بېلىقى تەرىپىدىن ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ.

بۇ ئېشىشقا قارىماي، يەرلىك بېلىق يەم-خەشەك ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېھتىياجدىن ئارقىدا قالدى. تاتلىق سۇ بېلىقچىلىقى تەتقىقاتى دۆلەتلىك ئىنستىتۇتى (NIFFR) يەرلىك يەم-خەشەك زاۋۇتلىرىنىڭ يىللىق ئومۇمىي ئېھتىياج 3 مىليون 600 مىڭ توننىدىن ئېشىپ كېتىدىغان ئەھۋال ئاستىدا پەقەت 1 مىليون 200 مىڭ توننا ئەتراپىدا يەم-خەشەك ئىشلەپچىقىرىدىغانلىقىنى خاتىرىلىگەن. بۇ كەمچىللىك تارىختىن بۇيان ماراكەش، ماۋرىتانىيە، بىرازىلىيە ۋە Skretting ۋە Aller Aqua قاتارلىق ياۋروپا تەمىنلىگۈچىلىرىدىن ئىمپورت قىلىنغان يېمەكلىكلەر بىلەن تولدۇرۇلۇپ كەلگەن.

ماكرو ئىقتىسادىي مۇھىت يەرلىك ئالماشتۇرۇش ئېھتىياجىنى كۈچەيتتى. 2024-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن 2025-يىلىنىڭ باشلىرىغىچە، نىگېرىيە نايراسى ئامېرىكا دوللىرىغا سېلىشتۇرغاندا تەخمىنەن %50 تۆۋەنلىدى، بۇ ئىمپورت قىلىنغان يەم-خەشەكنىڭ باھاسىنى بىۋاسىتە %30-50 ئۆرلىتىۋەتتى. 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، ئۆلچەملىك 15 كىلوگراملىق ئىمپورت قىلىنغان سۇ ئۈستى يەم-خەشەكنىڭ پارچە سېتىلىش باھاسى تەخمىنەن 42 مىڭ رۇپىيە بولدى، بۇ باھا نۇرغۇن كىچىك ۋە ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانلار ئۈچۈن سۇ مەھسۇلاتلىرىنى كۆپەيتىش پائالىيىتىنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن پايدىسىز قىلدى.

بۇ باھا كرىزىسى يەرلىك يەم ئىشلەپچىقارغۇچىلارغا ھەم خىرىس، ھەم پۇرسەت يارىتىپ بەردى: رىقابەت كۈچىگە ئىگە بولغان سۇ ئۈستىدە ئېكىسترۇد قىلىنغان يەم ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن ئىقتىدارلىق دانچە ياساش ئۈسكۈنىلىرىگە مەبلەغ سېلىش، بولمىسا بازار ئۈلۈشىنى پۈتۈنلەي يوقىتىش.

## 2. ئۈسكۈنە تاللاشنىڭ ئاساسى: نېمە ئۈچۈن ھالقىنىڭ ئورنىغا باشقا ئۈسكۈنىلەرنى ئىشلىتىش كېرەك؟

ئوگۇن شىتاتلىق زاۋۇت باشقۇرغۇچىسى سۇ ئۈستىدە بېلىق يەم-خەشىكى ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئۈچ خىل تېخنىكىلىق يولىنى باھالىدى:

تېخنىكا كاپىتال تەننەرخى ئىشلىتىش تەننەرخى نىگېرىيە ئۈچۈن دانچە سۈپىتىنىڭ ماس كېلىشى
— — — — — —
بىر ۋىنتلىق ئېكىسترۇدېر (ئىمپورت قىلىنغان) ناھايىتى يۇقىرى يۇقىرى (زاپاس زاپچاسلار) ئەلا تۆۋەن — ئۇزۇن ۋاقىت ئىشلىتىشكە بولىدۇ، پۇل مۇئامىلە تەسىرىگە ئۇچرايدۇ
يەرلىك ياپلاق قېلىپلىق پېرېلكا زاۋۇتى تۆۋەن تۆۋەن سۇ ئۈستىدە تۇرۇش ئىقتىدارى مۇقىم ئەمەس ئوتتۇراھال — يۇقىرى ئىسراپچىلىق، تۆۋەن ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى
ھالقىسىمان قېلىپلىق دانچە ئۇۋىسى + كېيىنكى تەڭشەش ئوتتۇراھال ئوتتۇراھال يۇقىرى (مۇۋاپىق تەڭشەش بىلەن) يۇقىرى — چىداملىق، ئىشلىتىشكە بولىدۇ، سىناق قىلىنغان

مەشغۇلاتچى ئۈچ مۇھىم سەۋەبتىن ھالقىسىمان قېلىپ يولىنى تاللىدى. بىرىنچى، ھالقىسىمان قېلىپلىق دانچە زاۋۇتلىرى ياپىلاق قېلىپلىق باشقا زاۋۇتلارغا قارىغاندا كىلوۋات سائەتلىك ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى بىلەن يۇقىرى ئىشلەيدۇ، قېلىپنىڭ ئۆلچىمى ۋە ماتورنىڭ دەرىجىسىگە ئاساسەن، ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى سائىتىگە 1 دىن 20 مېترىك توننىغىچە ئۆسىدۇ. ئىككىنچى، مۇۋاپىق سىقىش نىسبىتى ۋە پارغا تەڭشەش ئىقتىدارىغا ئىگە ياخشى لايىھەلەنگەن ھالقىسىمان قېلىپ، مەخسۇس كېڭەيتكۈچ ئىشلەتمەي تۇرۇپ سۇ ئۈستىدە دانچە ئىشلەپچىقىرىشقا يېتەرلىك بولغان جېلاتىنلىشىش سەۋىيەسىگە يېتەلەيدۇ، بۇ زور مەبلەغ تېجەش. ئۈچىنچى، ئىمپورت قىلىنغان ئۈسكۈنىلەرنىڭ توختاپ قېلىش ۋاقتى تاموژنا تەكشۈرۈشى ۋە ئەشيا ئوبوروتى توسالغۇلىرى سەۋەبىدىن ھەپتىلەرگە سوزۇلغان بازاردا قېلىپ، رول ۋە ياستۇق قاتارلىق يەرلىك ئىشلىتىشكە بولىدىغان زاپچاسلارنىڭ بولۇشى ناھايىتى مۇھىم ئىدى.

Hongyang SZLH ھالقىسىمان قېلىپ پېنتە ئۇۋىسى 160 كىلوۋاتلىق ئاساسلىق ماتور، داتلاشماس پولات تەڭشىگۈچ ۋە سۇ ئۈستىدە ئىشلىتىلىدىغان سۇ يەملىرى فورمۇلاسىغا ماسلاشتۇرۇلغان 1:8.5 سىقىلىش نىسبىتىگە ئىگە ھالقىسىمان قېلىپ بىلەن تەمىنلەنگەن بولۇپ، ئىشلەپچىقارغۇچى Liyang سىناق زاۋۇتىدا نىگېرىيە خام ئەشيا ئەۋرىشكىلىرى - يەرلىك پۇرچاق ئۇنى، يەر ياڭىقى تورتى ۋە كاساۋا كراخمال باغلىغۇچىسى - ئارقىلىق فورمۇلاغا خاس قېلىپ سىنىقى ئېلىپ بارغاندىن كېيىن تاللانغان.

## 3. ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ۋە دانچە سۈپىتى ئۆلچەملىرى

2025-يىلى سېنتەبىردە ئىشقا كىرىشتۈرۈش ئېلىپ بېرىلدى، نويابىرغا كەلگەندە تولۇق ئىشلەپچىقىرىش كۈچى ئاشتى. كېيىنكى تۆت ئايلىق نازارەت قىلىش مەزگىلىدە خاتىرىلەنگەن ئاساسلىق ئىقتىدار كۆرسەتكۈچلىرى تۆۋەندىكىچە خۇلاسىلىنىدۇ:

مېترىك نىشان ئەمەلىي قىممىتى (4 ئايلىق ئوتتۇرىچە قىممەت)
— — —
ئىشلەپچىقىرىش مىقدارى (مېتىرىك توننا/سائەت) 3.0 3.6
پېلېت چىدامچانلىقى كۆرسەتكۈچى (PDI) ≥95% 96.4%
سۇنىڭ مۇقىملىقى (سۇ ئۈستىدە، سائەت) ≥4 سائەت 6.2 سائەت
كۆپ مىقداردىكى زىچلىق (kg/m³) 450–500 472
30 مىنۇتتا پېلېتنىڭ چۆكۈش نىسبىتى <5% 2.8%
ئېنېرگىيە سەرپىياتى (كىلوۋات سائەت/توننا) ≤45 42.3
دالىنىڭ خىزمەت مۇددىتى (ئالماشتۇرۇشتىن بۇرۇنقى توننا) 8000 يولدا — 2400 توننا، ئۇپراش مىقدارى <0.3 مىللىمېتىر

PDI نەتىجىسى %96.4 بولۇپ، سۇ ئۈستىدە يەم بېرىش ئۈچۈن ئالاھىدە مۇھىم. يۇقىرى چىدامچانلىق ھاۋا يولى ئارقىلىق توشۇش، خالتىغا سېلىش ۋە توشۇش جەريانىدا پەيدا بولغان نېپىز ماددىلارنى ئازايتىدۇ، بولمىسا بۇ نېپىز ماددىلار كۆلچەككە سېلىنغاندىن كېيىن دەرھال چۆكۈپ كېتىدۇ، يەم ئىسراپچىلىقى ۋە سۇ سۈپىتىنىڭ ناچارلىشىشىغا سەۋەب بولىدۇ. سۇنىڭ 6 سائەتتىن ئېشىپ كېتىشى، ئادەتتىكى بېلىق يەم بېرىش مەزگىلىدە دانچىلارنىڭ پۈتۈنلۈكىنى ۋە سۇ ئۈستىدە تۇرۇشىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ، بۇ دېھقانلارنىڭ ئىستېمال مىقدارىنى كۆز بىلەن كۆزىتىشى ۋە يەم بېرىش مىقدارىنى تەڭشىشىگە شارائىت ھازىرلايدۇ.

زاۋۇت تەرىپىدىن كۆزىتىلگەن 12 تۆۋەنكى ئېقىمدىكى دېھقانچىلىق مەيدانى دوكلات قىلغان يەم-خەشەك ئۆزگەرتىش نىسبىتى تولۇق ئۆسۈش دەۋرىدە ئوتتۇرىچە 1.4:1 بولغان، ئىلگىرى ئىشلىتىلگەن ئىمپورت قىلىنغان سىقىپ چىقىرىلغان يەم-خەشەكنىڭ نىسبىتى 1.8:1 بولغان. يەم-خەشەك تەننەرخىنى ھېسابقا ئالساق، بۇ ياخشىلىنىش ھەر توننا بېلىقنىڭ يەم-خەشەك تەننەرخىنى تەخمىنەن 112،000 رۇپىيە تېجەيدۇ، بۇ دېھقانلار ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ رىقابەت ئۈستۈنلۈكى.

## 4. ئىقتىسادىي تەسىر ۋە خېرىدارلارنىڭ پىكىر-تەكلىپلىرى

ئىمپورت قىلىنغان يەم-خەشەكتىن يەرلىكتە ئىشلەپچىقىرىلغان سۇ ئۈستى يەم-خەشەككە ئۆزگىرىش ئۈچ خىل ئىقتىسادىي پايدىنى ئېلىپ كەلدى:

1. يەم-خەشەك تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىش: زاۋۇتنىڭ ھەر 15 كىلوگراملىق خالتىنىڭ زاۋۇتتىن چىقىش باھاسى تەخمىنەن 28،000 ₦ بولۇپ، ئىمپورت قىلىنغان ئالماشتۇرۇشلارنىڭ 42،000 ₦ باھاسىدىن %33 تۆۋەن.

2. تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى: يەتكۈزۈش ۋاقتى 6-8 ھەپتىدىن (ئىمپورت دەۋرىيلىكى) 48 سائەتكە (يەرلىك يەتكۈزۈش) چۈشۈپ كەتتى. دېھقانلار قىممەت باھالىق زاپاس ساقلاش ئورنىغا، يەم-خەشەكنى تەلەپ بويىچە زاكاز قىلالايدۇ.

3. فورمۇلا ئەۋرىشىملىكى: زاۋۇت پەسىللىك خام ئەشيانىڭ بار-يوقلۇقىغا ئاساسەن ئاقسىل مىقدارى ۋە تەركىب تەركىبىنى تەڭشىيەلەيدۇ، مەسىلەن، ھوسۇل يىغىش پەسلىدە يەر ياڭىقى كېكىنىڭ مىقدارىنى ئاشۇرۇش، باھا ئۆرلىگەندە پۇرچاق ئۇنىغا ئۆزگەرتىش قاتارلىقلار، بۇ ئارقىلىق دانچە فىزىكىلىق سۈپىتىگە تەسىر يەتكۈزمەيدۇ.

زاۋۇتنىڭ ئىشلەپچىقىرىش باشقۇرغۇچىسى بىرىنچى پەسىلدىن كېيىن زىيارەت قىلىنغاندا مۇنداق دېدى: «بىز ئىلگىرى يەنە ئىككى ماشىنا سىناپ باققان ئىدۇق. بىرى دانچە لەيلىمىسىنى ئىككى سائەتتىن ئارتۇق ساقلىيالمايتتى؛ يەنە بىرى ھەر ئۈچ ھەپتىدە بىر قېتىم بۇزۇلۇپ قالاتتى. خوڭياڭ ماشىنىسى تۆت ئايدىن بۇيان پەقەت پىلانلىق ئاسراش بىلەنلا ئىشلىدى. خېرىدارلىرىمىزنىڭ ئېيتىشىچە، يەم سۇ ئۈستىدە تۇرىدۇ، بېلىقلار تېخىمۇ ئاكتىپ يەيدۇ».

## 5. خۇلاسە

نىگېرىيە سۇ يەم-خەشىكى بازىرى بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا تۇرماقتا. ئىمپورت تەننەرخىنىڭ ئېشىشى، پۇل بىرلىكىنىڭ قىممىتىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە سۇ مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئېشىشى بۇ كەسىپنى يەرلىك يەم-خەشەك ئىشلەپچىقىرىشقا مەجبۇرلىماقتا. ئوگۇن شىتاتلىق دېلوسى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، توغرا بەلگىلەنگەن ھالقىسىمان قېلىپ پېنتا زاۋۇتى - فورمۇلاغا ماس كېلىدىغان قېلىپ گېئومېتىرىيەسى، يېتەرلىك پارغا ئايلاندۇرۇش ۋە كۈچلۈك پېنتا بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارى بىلەن تەمىنلەنگەن - سودا كۆلىمىدە سۇ ئۈستىدە يۈرۈۋاتقان ياغاچ بېلىقى ۋە تىلاپىيە يەم-خەشىكىنى ئىشلەپچىقىرالايدۇ، سۈپەت كۆرسەتكۈچلىرى ئىمپورت قىلىنغان ئالماشتۇرۇشلارغا ماس كېلىدۇ ياكى ئۇنىڭدىن ئېشىپ كېتىدۇ.

ھوڭياڭ شىركىتى ئۈچۈن، نىگېرىيەدىكى بۇ ئۈسكۈنە شىركەتنىڭ ئۈسكۈنىلەرنىڭ چىدامچانلىقى، يەرلىك مۇلازىمەت ئىقتىدارى ۋە فورمۇلاغا ماسلىشىشچانلىقىنىڭ نامدىكى ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىغا ئوخشاش مۇھىم بولغان بازارلاردىكى نەتىجىلىرىنى كۈچەيتتى. زاۋۇتنىڭ كۆپ خىل ئىشلەپچىقىرىش دەۋرىيلىكىدىكى مۇقىم ئىقتىدارى، SZLH ھالقىسىمان قېلىپ سۇپىسىنىڭ غەربىي ئافرىقا يەم-خەشەك ئىشلەپچىقىرىشىغا خاس بولغان قىيىن مەشغۇلات مۇھىتى ۋە كۆپ خىل خام ئەشيا تۈرلىرىگە ماس كېلىدىغانلىقىنى جەزملەشتۈردى.

—

سانلىق مەلۇمات پايدىلىنىش ماتېرىياللىرى: نىگېرىيە ھايۋانات يەم-خەشىكى بازىرىنىڭ مىقدار سانلىق مەلۇماتلىرى تەتقىقات ۋە بازارلار ژۇرنىلىدىن (2025) ئېلىنغان؛ بېلىق يەم-خەشىكى ئىمپورت ستاتىستىكىسى ۋە باھاسى «مىللەت گېزىتى» دىن ئېلىنغان ھەمدە نىگېرىيەنىڭ سۇ مەھسۇلاتلىرى كەسپى توغرىسىدىكى كەسىپلەر دوكلاتلىرى؛ زاۋۇتنىڭ 2025-يىلى 12-ئايدىن 2026-يىلى 3-ئايغىچە بولغان ئارىلىقتىكى خېرىدارلارنى تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە دوكلات قىلىنغان يەم-خەشەك ئۆزگەرتىش سانلىق مەلۇماتلىرى.